130 χρόνια από τη φονικότερη πλημμύρα της Αθήνας
Μπορεί τα ακραία καιρικά φαινόμενα να γίνονται ολοένα και πιο συχνά ή εντονότερα ως συνέπεια της υπερθέρμανσης του πλανήτη, όμως συνέβαιναν και στο παρελθόν, καθώς αποτελούν μέρος της φυσικής μεταβλητότητας του κλίματος. Οι ραγδαίες βροχοπτώσεις και οι πλημμύρες που προκαλούν, συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πιο επικίνδυνα καιρικά φαινόμενα, με ανυπολόγιστες οικολογικές και υλικές καταστροφές, αλλά και ανθρώπινα θύματα.
Ο ιστορικός κλιματικός σταθμός του ΕΑΑ που είναι μόνιμα εγκατεστημένος στο Λόφο Νυμφών στο Θησείο καταγράφει αδιάλειπτα τη βροχόπτωση στην Αθήνα από το 1891 έως σήμερα, από την πιο ασθενή βροχή μέχρι τις πιο ραγδαίες βροχοπτώσεις και καταιγίδες. Ο Νοέμβριος είναι ο μήνας με τις εντονότερες βροχοπτώσεις και τα περισσότερα πλημμυρικά επεισόδια στην περιοχή μας, που σε αρκετές περιπτώσεις οδηγούν στην απώλεια ανθρώπινων ζωών. Μία τέτοια καταιγίδα συνέβη λίγο πριν το τέλος του 19ου αιώνα, και συγκεκριμένα στις 14 Νοεμβρίου του 1896 (σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο που ήταν σε ισχύ στην Ελλάδα την εποχή εκείνη), δηλαδή ανήμερα της γιορτής του Αγίου Φιλίππου. Έμεινε στην ιστορία ως ‘η πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου’ και αποτελεί μέχρι σήμερα την πλημμύρα με τα περισσότερα ανθρώπινα θύματα στη χώρα μας.
Εικόνα 1. Χειρόγραφες μετεωρολογικές παρατηρήσεις, με τα ύψη βροχόπτωσης στις 26/11/1896 (Πηγή: Κλιματικό αρχείο ΙΕΠΒΑ/ΕΑΑ)
Η εξέλιξη και η ένταση του φαινομένου καταγράφεται με κάθε λεπτομέρεια από τους αισθητήρες που έχει εγκαταστήσει το ΕΑΑ στο Θησείο. Αυτή είναι και η μοναδική πηγή επιστημονικής πληροφορίας για όλα τα καιρικά φαινόμενα στη χώρα μας στα τέλη του 19ου αιώνα. Σημειώνεται ότι οι ημερομηνίες στο κλιματικό αρχείο του ΕΑΑ αναφέρονται στις 26 (και όχι 14) Νοεμβρίου, καθώς οι μετεωρολογικές παρατηρήσεις πραγματοποιούνταν ήδη σύμφωνα με το Γρηγοριανό (σημερινό) ημερολόγιο που ήταν σε ισχύ στις δυτικές χώρες. Σύμφωνα με το κλιματικό αρχείο, η βροχόπτωση ξεκίνησε από τις πρωινές ώρες της 26ης Νοεμβρίου με μεταβαλλόμενη ένταση και κατά διαστήματα ραγδαία, μέχρι το μεσημέρι. Ύστερα από μια πολύ σύντομη παύση, ακολούθησε σφοδρή καταιγίδα και κατακλυσμιαία βροχόπτωση, που μέσα σε 2 ώρες συγκέντρωσε 71 χιλιοστά βροχής. Η καταιγίδα συνοδεύτηκε από ισχυρή χαλαζόπτωση σε μέγεθος μικρού καρυδιού που διήρκεσε 16 λεπτά. Το συνολικό ύψος βροχής που σημειώθηκε στον ιστορικό σταθμό μέχρι το βράδυ της 26ης Νοεμβρίου (21:00) ήταν 116.5 χιλιοστά (Εικόνα 1), και αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα ύψη ημερήσιας βροχόπτωσης που έχουν καταγραφεί ποτέ στο σταθμό.
Εικόνα 2. Κατανομή επιφανειακής πίεσης στις 26/11/1896 (Πηγή: NOAA-CIRES-DOE 20th Century Reanalysis V3)
Το ακραίο φαινόμενο προκαλείται από το συνδυασμό και τη σύγκλιση δύο συστημάτων με διαφορετικά χαρακτηριστικά, και συγκεκριμένα από ένα πολύ βαθύ βαρομετρικό χαμηλό που οργανώθηκε πάνω από τη Σικελία και κινήθηκε ταχύτατα ανατολικά, και έναν ισχυρό αντικυκλώνα στην ΒΑ Ευρώπη (Εικόνα 2).
Εικόνα 3. Απότομη πτώση και ανώμαλη πορεία της βαρομετρικής πίεσης στο σταθμό του Θησείου, στις 26/11/1896 (Πηγή: Δ. Αιγινήτης, ‘Το κλίμα της Ελλάδος’, 1907).
Οι απότομες και ανώμαλες μεταβολές της βαρομετρικής πίεσης καταγράφονται λεπτομερώς από τα όργανα του ΕΑΑ (Εικόνα 3). Ταυτόχρονα, σημειώνονται απότομες μεταβολές της διεύθυνσης και έντασης του ανέμου που φτάνει τα 75 χλμ/ώρα, αλλά και πολύ απότομες αυξομειώσεις της θερμοκρασίας του αέρα. Και σε άλλες περιοχές της χώρας εκδηλώνονται ραγδαίες βροχοπτώσεις, όπως επίσης έχει καταγραφεί από τους αισθητήρες του Δικτύου Περιφερειακών Σταθμών που έχει εγκαταστήσει το ΕΑΑ στη χώρα την εποχή εκείνη. Το Δίκτυο καλύπτει τις περισσότερες περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας. Ενδεικτικά, ο σταθμός της Νάξου κατέγραψε 54 χιλιοστά βροχής μέσα σε λίγες ώρες.
Η καταρρακτώδης βροχή που έπεφτε επί ώρες σε μια πόλη σαν την Αθήνα του 1896, με χωμάτινους δρόμους, χαμηλά σπίτια και ανύπαρκτο αποχετευτικό δίκτυο ή άλλες υποδομές, είχε τραγικές συνέπειες και πολλά θύματα. Οι περισσότερες καταστροφές προκλήθηκαν από τις πλημμύρες του Κηφισού και του Ιλισού ποταμού, που δεν είχαν σκεπαστεί την εποχή εκείνη (Εικόνα 4). Γέφυρες καταρρέουν, περισσότερα από 450 σπίτια σε Αθήνα και Πειραιά (κυρίως σε παρόχθιες περιοχές) καταστρέφονται, και άνθρωποι και ζώα παρασύρονται από τα ορμητικά νερά και χάνουν τη ζωή τους. Ο αριθμός των νεκρών φτάνει τους 62 (ή 60), ενώ χιλιάδες είναι οι άστεγοι. Τα περισσότερα θύματα καταγράφονται στην περιοχή του Πειραιά που γίνεται ένα με τη θάλασσα. Η συγκοινωνία ανάμεσα σε Αθήνα και Πειραιά γίνεται μόνο μέσω θαλάσσης. Ιδιαίτερα πλήττονται και οι περιοχές κοντά στις όχθες του Ιλισού. Στη συνοικία Βατραχονήσι (μια καταπράσινη περιοχή κοντά στο Καλλιμάρμαρο) τουλάχιστον 12 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Μόλις έξι μήνες πριν, και συγκεκριμένα τον Απρίλιο του 1896, η Αθήνα φιλοξένησε τους πρώτους Ολυμπιακούς αγώνες της σύγχρονης εποχής. Διάφορα έργα κοντά στο Καλλιμάρμαρο και διευθετήσεις της κοίτης του Ιλισού που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των αγώνων, πιστεύεται ότι επιδείνωσαν το πρόβλημα και προξένησαν πιο έντονα πλημμυρικά φαινόμενα στην περιοχή. Το μέγεθος της καταστροφής αποτυπώνεται στις εφημερίδες της εποχής, ενώ και ο ξένος τύπος αφιερώνει εκτεταμένα άρθρα στην τραγωδία (Εικόνες 5,6).
Εικόνα 4. Αθήνα, 1896-Το τρίτοξο γεφύρι που χτίστηκε πάνω από τον Ιλισό το 1874, δαπάνη Γεωργίου Αβέρωφ (Πηγή: Τα ποτάμια της Αθήνας όπως ήταν | In2life)
Εικόνα 5. Η πλημμυρισμένη Αθήνα γίνεται είδηση και στον διεθνή τύπο.
Μόλις τρία χρόνια μετά την πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου, η Αθήνα έρχεται αντιμέτωπη με ένα ακόμα ακραίο καιρικό φαινόμενο.
Στις 18 Νοεμβρίου 1899 (σύμφωνα με το νέο ημερολόγιο), ο σταθμός του ΕΑΑ στο Θησείο καταγράφει 150.2 χιλιοστά βροχής μέσα σε λίγες ώρες. Η τιμή αυτή είναι η μεγαλύτερη που έχει καταγραφεί ποτέ στον ιστορικό σταθμό και αποτελεί μέχρι σήμερα ρεκόρ μεγαλύτερου ύψους ημερήσιας βροχόπτωσης. Κηφισός και Ιλισός πλημμυρίζουν και πάλι, προκαλώντας ανυπολόγιστες καταστροφές αλλά και ανθρώπινα θύματα, χωρίς όμως να είναι γνωστός ο αριθμός τους.
Ύστερα από τις πλημμύρες της Αθήνας στα τέλη του 19ου αιώνα, η κάλυψη του Κηφισού και του Ιλισού τέθηκε ως άμεση προτεραιότητα από όλες τις κυβερνήσεις, αν και τα πρώτα έργα κάλυψης του Ιλισού ξεκίνησαν δεκαετίες αργότερα.
Οι φονικές πλημμύρες του Νοεμβρίου συνεχίζονται όμως μέχρι σήμερα στην περιοχή μας, μετρώντας δεκάδες θύματα. Οι πλημμύρες στις 6 Νοεμβρίου του 1961 και στις 2-3 Νοεμβρίου του 1977 κόστισαν τη ζωή σε 43 και 37 ανθρώπους αντίστοιχα, ενώ άλλοι 24 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από την πλημμύρα στη Μάνδρα Αττικής στις 15 Νοεμβρίου του 2017.
Εικόνα 6. Πρωτοσέλιδο της Εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ στις 16/11/1896 που περιγράφει το μέγεθος της καταστροφής.
