Ο ‘Mικρούλης’ που τρομοκρατεί τον πλανήτη

Στα Ισπανικά, η λέξη ‘μικρούλης’ αποδίδεται ως ‘El Niño’ (Ελ Νίνιo). Την ίδια ονομασία έχει και το γνωστό φυσικό κλιματικό φαινόμενο του τροπικού Ειρηνικού Ωκεανού, με τις τεράστιες επιπτώσεις στον καιρό και το κλίμα του πλανήτη.

Η εμφάνιση ενός πολύ ισχυρού El Niño τους επόμενους μήνες είναι ιδιαίτερα πιθανή σύμφωνα με τις νεότερες εκτιμήσεις των προγνωστικών μοντέλων, όπως αυτές του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (ECMWF), αλλά και τις παρατηρήσεις και ανακοινώνεις της Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (NOAA) των ΗΠΑ και του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO) (1,2,3). Οι εκτιμήσεις του ECMWF δείχνουν θετικές αποκλίσεις έως και +3 °C στην θερμοκρασία επιφανείας της θάλασσας σε σχέση με το μέσο όρο, σε ορισμένα σημεία του κεντρικού Ειρηνικού Ωκεανού κοντά στον Ισημερινό, έως τον επόμενο Δεκέμβριο. Σχεδόν όλα τα σενάρια συμφωνούν σε αυτό, ενώ κάποια από τα σενάρια προβλέπουν ακραίες αποκλίσεις μέχρι και 4 °C. Αν επαληθευτεί κάτι τέτοιο, τότε θα παρατηρήσουμε ένα από τα ισχυρότερα επεισόδια El Niño όλων των εποχών.

Εικόνα 1. Πρόβλεψη της έντασης του El Niño για τους επόμενους μήνες σύμφωνα με διάφορα μοντέλα (Πηγή: ECMWF)

Τί είναι όμως το ‘El Niño’ και πώς το παρακολουθούμε? Σχετίζεται με την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή? Ποιές οι επιπτώσεις του? Μπορεί να επηρεάσουν την περιοχή μας? Γιατί δόθηκε η ονομασία ‘El Niño’ σε ένα φαινόμενο με τόσο μεγάλη γεωγραφική εμβέλεια?

Ξεκινώντας από το τέλος, η ονομασία παραπέμπει ουσιαστικά στο ‘θείο βρέφος’. Αιώνες πριν, οι ψαράδες κατά μήκος των ακτών της Νότιας Αμερικής παρατηρούσαν κάποιες χρονιές ασυνήθιστα ζεστά νερά (και κάποιες άλλες ασυνήθιστα κρύα) στον Ειρηνικό, κυρίως τον Δεκέμβριο, και μάλιστα κοντά στα Χριστούγεννα. Το φαινόμενο συνδέθηκε με τη γέννηση του ‘μικρούλη’ Χριστού, και του δόθηκε το όνομα ‘El Niño’.

Τι είναι το El Niño?

Το El Niño Southern Oscillation (ENSO) (El Niño Νότια Ταλάντωση) είναι μια επαναλαμβανόμενη, διακύμανση της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας και των ανέμων στον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό, που προκαλείται από την αλληλεπίδραση ατμόσφαιρας-ωκεανού. Είναι μέρος της φυσικής και εσωτερικής μεταβλητότητας του κλιματικού συστήματος (internal forcing), που παράγει μια θερμή και μια ψυχρή φάση χωρίς να μεσολαβούν εξωτερικά αίτια. Η θερμή φάση ονομάζεται El Niño, ενώ σε αντιδιαστολή, στην ψυχρή φάση δόθηκε το όνομα ‘La Niña’, δηλαδή το ΄κοριτσάκι΄’.  Ανάμεσα στην θερμή και ψυχρή, μεσολαβούν και ουδέτερες φάσεις.

Ουδέτερη φάση: Κοντά στον ισημερινό πνέουν κατά κανόνα οι Αληγείς ή Ανατολικοί (Easterlies) επιφανειακοί άνεμοι. Ονομάζονται και Εμπορικοί (Trade winds), καθώς συνδέονται με την πορεία των εμπορικών πλοίων που ταξίδευαν προς το Δυτικό κόσμο. Οι Ανατολικοί αυτοί άνεμοι μεταφέρουν το θερμότερο επιφανειακό νερό από τον Ανατολικό προς τον Δυτικό Ειρηνικό ωκεανό, δηλαδή από τις δυτικές ακτές της Αμερικής προς την Αυστραλία και την Ινδονησία. Το θερμό νερό που απομακρύνεται από τον Ανατολικό Ειρηνικό αντικαθίσταται από ψυχρότερο και πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά νερό που αναβλύζει από τα βαθύτερα στρώματα του ωκεανού (φαινόμενο upwelling).

Θερμή φάση (El Niño): Οι Ανατολικοί άνεμου εξασθενούν και ενίοτε αντιστρέφονται σε Δυτικούς, με αποτέλεσμα τα θερμά επιφανειακά νερά να παραμένουν στο μεγαλύτερο μέρος του Ανατολικού και Κεντρικού Ειρηνικού και να μην απομακρύνονται προς τα Δυτικά. Η επιφανειακή θερμοκρασία της θάλασσας στην περιοχή αυτή (Sea Surface Temperature, SST) είναι μεγαλύτερη από το μέσο όρο (Εικόνα 2).

Ψυχρή φάση (La Niña): Οι Ανατολικοί άνεμου είναι πολύ ενισχυμένοι, με αποτέλεσμα τη σημαντική μετατόπιση των θερμότερων επιφανειακών νερών προς το Δυτικό Ειρηνικό, ενώ μεγάλες ποσότητες κρύου νερού αναβλύζουν στην επιφάνεια από το βυθό του Κεντρικού και Ανατολικού Ειρηνικού για να αναπληρώσουν το νερό που μετατοπίστηκε. Η επιφανειακή θερμοκρασία της θάλασσας (Sea Surface Temperature, SST) στην περιοχή αυτή είναι μικρότερη από το μέσο όρο (Εικόνα  2).

Τα επεισόδια El Niño και La Niña διαρκούν τυπικά από 9 έως 12 μήνες, αν και κάποιες φορές παρατηρούνται παρατεταμένα επεισόδια που διαρκούν για χρόνια. Εμφανίζονται κατά μέσο όρο κάθε 2 με 7 χρόνια, με το El Niño να είναι πιο συχνό.

Εικόνα 2. Θερμή (El Niño) και ψυχρή (La Niña ) φάση του ENSO – αποκλίσεις της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας.

Πώς παρακολουθούμε το φαινόμενο και την έντασή του?

Εικόνα 3. Δείκτες El Niño που αντιστοιχούν σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές του τροπικού Ειρηνικού.

Για την καλύτερη παρακολούθηση του φαινομένου, και με δεδομένο ότι το El Niño δεν έχει την ίδια ένταση και χαρακτηριστικά κατά μήκος όλου του τροπικού Ειρηνικού, γίνεται διαχωρισμός σε 4 γεωγραφικές περιοχές που αποτελούν και διαφορετικούς δείκτες (Niño 1+2, Niño 3, Niño 3.4, Niño 4 (Εικόνα 3). Η εκτίμηση της έντασής του βασίζεται κυρίως στην απόκλιση της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας (SST) από την τυπική της τιμή (μακροχρόνιος μέσος όρος), στην κρίσιμη περιοχή Niño 3.4. Συστηματικές αποκλίσεις μεγαλύτερες του +0.5 °C για κάποιους συνεχόμενους μήνες πιστοποιούν τη θερμή φάση (El Niño), ενώ αντίστοιχες αποκλίσεις μικρότερες του -0.5 °C, την ψυχρή (La Niña).

Στο πρόσφατο παρελθόν, ιδιαίτερα ισχυρά επεισόδια ήταν αυτά της περιόδου 1982-1983, 1997-1998 και 2015-2016, με τις αποκλίσεις της SST να ξεπερνούν τους +2.0 °C.

Ποιές είναι οι επιπτώσεις του El Niño? Επηρεάζουν την περιοχή μας?

Αν θέλει κάποιος να αποδείξει το πόσο ισχυρά διασυνδεδεμένος είναι ο πλανήτης μας, τότε το El Niño αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα, καθώς η επίδρασή του εκτείνεται σε τεράστιες και απομακρυσμένες γεωγραφικές περιοχές, διαμορφώνοντας εκεί τις καιρικές συνθήκες. Η ατμόσφαιρα και η κυκλοφορία του αέρα ανταποκρίνονται άμεσα στην – τεράστιας έκτασης- ανακατανομή της θερμότητας στον ωκεανό που προκαλεί το El Niño, με αλλαγές στην κατανομή της ατμοσφαιρικής πίεσης, του πεδίου ανέμων (π.χ. των Μουσώνων), της υγρασίας και των βροχοπτώσεων. Οι αλλαγές αυτές μεταφέρονται και επηρεάζουν σχεδόν όλο τον πλανήτη, αλλά κυρίως περιοχές του Ισημερινού, της Αυστραλίας, της Ινδονησίας κ.ά. Είναι φανερό ότι διαφορετικές περιοχές του πλανήτη επηρεάζονται με διαφορετικό τρόπο και ένταση, καθώς το φαινόμενο αλλού διαμορφώνει τις κατάλληλες συνθήκες για πλημμύρες και αλλού για ακραίες ξηρασίες ή ζέστη, με σημαντικές επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, τη γεωργική παραγωγή, την κτηνοτροφία, την αλιεία, τον επισιτισμό, και άλλους κρίσιμους τομείς.

Η Νότια Ταλάντωση (ENSO) αφορά κυρίως το Νότιο Ημισφαίριο και τις περιοχές κοντά στην Τροπική ζώνη. Η κλιματική μεταβλητότητα στην περιοχή της Μεσογείου καθορίζεται κυρίως από άλλα επαναλαμβανόμενα κλιματικά μοτίβα όπως είναι η Ταλάντωση του Βόρειου Ατλαντικού (North Atlantic Oscillation, NAO). Όμως, επειδή όπως είπαμε ο πλανήτης μας είναι ιδιαίτερα συζευγμένος, η Νότια και η Βόρεια Ταλάντωση μπορούν να αλληλεπιδράσουν μέσω κάποιας άλλης κλειστής ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας στους τροπικούς (Walker Circulation), που συχνά πυροδοτεί ατμοσφαιρικά κύματα που επηρεάζουν και τη Βόρεια Ταλάντωση (NAO). Ένα ποσοστό της μεταβλητότητας τη περιοχής μας μπορεί λοιπόν να αποδοθεί στη Νότια Ταλάντωση (ENSO), και εξαρτάται από την εποχή του έτους. Γενικά, ένα επεισόδιο El Niño, μπορεί να οδηγήσει σε θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια στη Νότια Ευρώπη.

Συνδέεται το El Niño με την κλιματική αλλαγή?

Το El Niño Southern Oscillation είναι εκδήλωση της εσωτερικής μεταβλητότητας του κλιματικού μας συστήματος (internal forcing), ενώ η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή προκαλείται από εξωγενή αίτια (external forcing). Με την έννοια αυτή, δεν σχετίζονται ως μηχανισμοί. Όμως κάθε επεισόδιο El Niño, έρχεται να αυξήσει ακόμα περισσότερο τη θερμοκρασία ενός ωκεανού, που έχει ήδη θερμανθεί λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η θερμότητα αυτή μεταφέρεται μέσα από ωκεάνια ρεύματα αλλά και την ατμοσφαιρική κυκλοφορία, με συνέπεια την πρόκληση ακραίων καιρικών φαινομένων σε διάφορα σημεία του πλανήτη.

Οι συνθήκες El Niño έχουν κατά κανόνα θετική συνεισφορά στην παγκόσμια θερμοκρασία, η οποία όμως τα τελευταία χρόνια διαμορφώνεται κυρίως από τις επιπτώσεις της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, και βρίσκεται σε συνεχή ανοδική πορεία από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Το έτος 2024 ήταν το θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί ποτέ στην ιστορία, και πιθανότατα ένα (όχι τόσο ισχυρό) επεισόδιο El Niño που είχε προηγηθεί να συνέβαλε σε αυτό. Παρόλα αυτά, πολλά έτη των πρόσφατων δεκαετιών με συνθήκες La Niña ή ουδέτερες ήταν πολύ θερμότερα από άλλα έτη του παρελθόντος με συνθήκες El Niño, γεγονός που υποδεικνύει την ισχυρότερη επίδραση της ανθρωπογενούς παρέμβασης στη διαμόρφωση της παγκόσμιας θερμοκρασίας. Ίσως το κρίσιμο σημείο εδώ να είναι η ένταση του φαινομένου El Niño, που αν ξεπεράσει κάποιο όριο, μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά και την παγκόσμια θερμοκρασία. Ένα ακόμα σημείο που χρειάζεται προσοχή είναι η πιθανή υπερεκτίμηση της έντασης του El Niño, καθώς η απόκλιση της επιφανειακής θερμοκρασίας της θάλασσας (SST) από το μακροχρόνιο μέσο όρο, ενδέχεται να επηρεάζεται και από την αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας λόγω κλιματικής αλλαγής. Για το λόγο αυτό, σύμφωνα και με την Υπηρεσία Copernicus συστήνονται νέοι ‘σχετικοί’ δείκτες (π.χ. Relative Niño3.4 index), που παρέχουν μια πιο αντικειμενική εκτίμηση της έντασης του φαινομένου (4).

Ανθρώπινες ιστορίες El Niño

Οι περιβαλλοντικές συνθήκες υπήρξαν πάντα καθοριστικές στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους και του πολιτισμού. Ιστορικά, παρατεταμένα ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες συνδέονται με μεγάλες κοινωνικές αλλαγές, την αύξηση του πληθυσμού και την άνθηση πολιτισμών σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Αντίστοιχα, όταν οι καλές κλιματικές συνθήκες παύουν να ισχύουν και μετατρέπονται για χρόνια σε δυσμενείς, οι κοινωνίες γίνονται ιδιαίτερα ευάλωτες και συχνά καταρρέουν αν δε μπορούν να προσαρμοστούν.

Έχοντας κατά νου ότι το El Niño είναι ο μεγάλος παίχτης του κλίματος ιδιαίτερα στην τροπική ζώνη, η επίδρασή του στις κοινωνίες και τους πολιτισμούς των περιοχών που επηρεάζει άμεσα (και όχι μόνο) είναι καθοριστική. Έτσι, ολοένα και περισσότερες μελέτες από επιστήμονες διάφορων ειδικοτήτων όπως αρχαιολόγοι, ανθρωπολόγοι, κοινωνιολόγοι ή κλιματολόγοι, υπογραμμίζουν το ρόλο των κλιματικών συνθηκών που διαμορφώθηκαν στο παρελθόν από επίμονα και πολύ ισχυρά El Niño (ή La Niña) στην ακμή ή την παρακμή πολιτισμών. Οι παρατεταμένες και επαναλαμβανόμενες ξηρασίες που σχετίζονται με την ένταση και διάρκεια επεισοδίων El Niño ενοχοποιούνται για παράδειγμα από πολλούς ερευνητές για την ερήμωση πόλεων των Maya (5,6), ενώ δε λείπουν και οι αναφορές για το ρόλο των αντίξοων κλιματικών συνθηκών που σχετίζονται με επεισόδια El Niño στην παρακμή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (7) ή -ακόμα παλαιότερα- στην κατάρρευση πολιτισμών της εποχής του χαλκού (Bronze Age), όπως ήταν και ο Μινωικός πολιτισμός  (8).

Οι τεράστιες κοινωνικές επιπτώσεις του El Niño δεν πρέπει να θεωρούνται υπερβολικές, αν σκεφτούμε ότι συνδέεται άμεσα με τον επισιτισμό μεγάλων γεωγραφικών περιοχών, μέσω της επίδρασής του στην αγροτική παραγωγή, την κτηνοτροφία και την αλιεία. Σε παλαιότερες εποχές, η αποτυχημένη συγκομιδή έστω και μιας χρονιάς από ξηρασία ή πλημμύρες μπορούσε να οδηγήσει σε λιμοκτονία εκατομμύρια ανθρώπους ή να προκαλέσει σημαντικές κοινωνικές αναταραχές. Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις λιμών στην Ινδία, την Κίνα και τη Βραζιλία κατά τα τέλη του 19ου αιώνα (1876–78, 1896–97, και 1899–1900), που έχουν συνδεθεί με ισχυρά επεισόδια El Niño που προκάλεσαν κατάρρευση Μουσώνων, πλημμύρες και ξηρασίες, και αποτυχία στην αγροτική παραγωγή. Υπολογίζεται ότι 30-60 εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από πείνα (9).

Όμως και τα πιο πρόσφατα επεισόδια El Niño, όπως το 2015-2016 και το 2023, προκάλεσαν ανάγκη επισιτιστικής βοήθειας σε εκατομμύρια ανθρώπους, σύμφωνα με τα στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών και του δικτύου ‘Famine Early Warning Systems Network (FEWS NET)’. Και φυσικά οι κοινωνικές επιπτώσεις δε σχετίζονται μόνο με τον επισιτισμό, αλλά και με τις καταστροφικές συνέπειες που προκαλούν ακραία καιρικά φαινόμενα στην ανθρώπινη υγεία, τις υποδομές και το περιβάλλον.

Σε ένα περιβάλλον που ήδη βιώνει τις καταστροφικές συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη από ανθρωπογενή αίτια, η κατανόηση, προετοιμασία και αντιμετώπιση ισχυρών επεισοδίων El Niño αποτελεί επείγουσα συνθήκη.

Αναφορές

1. 1. ECMWF 2026, Nino Plumes – Seasonal Forecast. ECMWF Charts.
   2. Climate Prediction Center: ENSO Diagnostic Discussion.(Accessed 16 June 2026)
   3. WMO: Prepare for El Niño
   4. ECMWF, 2026. Measuring the strength of El Niño – introducing Relative Niño indices. [online] ECMWF Science Blog. Available at: https://doi.org/10.21957/d05ccfe150.
   5. Kennett, D.J., Breitenbach, S.F., Aquino, V.V., Asmerom, Y., Awe, J., Baldini, J.U., Bartlein, P., Culleton, B.J., Ebert, C., Jazwa, C. and Macri, M.J., 2012. Development and disintegration of Maya political systems in response to climate change. Science, 338(6108), pp.788-791. Available at: https://doi.org/10.1126/science.1226299.
   6. Haug, G.H., Günther, D., Peterson, L.C., Sigman, D.M., Hughen, K.A. and Aeschlimann, B., 2003. Climate and the collapse of Maya civilization. Science, 299(5613), pp.1731-1735. Available at: https://doi.org/10.1126/science.1080444
   7. Puiu, T., 2018. Book review: ‘The Fate of Rome: Climate, Disease, and the End of an Empire’ [online]. ZME Science. Available at: https://www.zmescience.com/ecology/climate/book-review-fate-rome-043214231/.
   8. Tsonis, A.A., Swanson, K.L., Sugihara, G. and Tsonis, P.A., 2010. Climate change and the demise of Minoan civilization. Climate of the Past, 6(4), pp.525-530. Available at: https://doi.org/10.5194/cp-6-525-2010.
   9. NASA Science, 2026. El Niño [online]. Earth Explore. Available at: https://science.nasa.gov/earth/explore/el-nino/ (Accessed 16 June 2026).